Karta ewidencyjna obiektu

 

Nr ewidencyjny:

089F7

Nr rejestru zabytków:
A/148

Data wpisu do rejestru zabytków:
2008-07-31

 

Nazwa obiektu:

Schron pogotowia 1 w Forcie Gwiaździstym

 

Czas powstania obiektu:
1830 r.

 

Adres obiektu:

Piastowska 5

 

Przeznaczenie pierwotne:

fort na przedpolach twierdzy

 

Użytkowanie obecne:

ruina (częściowo użytkowana)

 

Krótki opis obiektu:

Fort składa się z szeregu elementów fortyfikacyjnych zespolonych w formie kompleksu obronnego.Centralny plac broni otacza półkolista kazamata przysypana wysokim wałem ziemnym. W południowej części wału stoją dwa schrony pogotowia. Fort otoczony jest fosą od strony płd. - wsch. i Odrą od strony płn. - wsch. Przy fosie na południe od placu broni znajduje się kaponiera połączona z kazamatami poterną. Z miastem fort łączyła ukryta droga wzmocniona blokhauzami, prowadząca do Bramy Wrocławskiej. Na wschód od wału występują regularne zagłębienia w gruncie z nasypem, służące prawdopodobnie jako stanowiska strzeleckie.

 

Historia obiektu:

Fort Gwiaździsty (Stern Fort) - nazwany tak ze względu na swój wygląd (ramiona jego skierowane były we wszystkich kierunkach tworząc charakterystyczny kształt gwiazdy). Zbudowany został w okresie wojen śląskich, gdy po zdobyciu miasta przez wojska pruskie (09. 03. 1741 r.) z inicjatywy Fryderyka II rozpoczęto modernizację twierdzy. Posiadała ona wówczas system bastionowy, który w wielu twierdzach nie sprawdził się.
Plan przebudowy twierdzy zaprojektował Gerhard Cornelius Walrave. był on zwolennikiem budowy fortów, szańców na przedpolach twierdzy. Odpowiednie miejsce pod budowę takiego szańca znaleziono na wschód od umocnień twierdzy w pobliżu Odry (obecna baza Intertransu).
W tym miejscu pierwotnie znajdował się magazyn prowiantu otoczony wałem ziemnym. W 1747 r. rozpoczęto budowę szańca trwającą dwa lata. Dawny magazyn zastąpiono kazamatą na ok. 200 żołnierzy. Z miastem łączyła go ukryta droga wzmocniona blokhauzami, prowadząca do Bramy Wrocławskiej. W szańcu podobnie jak w twierdzy wybudowano tunele kontrminowe - element charakterystyczny w działalności Walravego.
w 1783 r. w pobliżu fortu zbudowano dwie tamy, jedną u ujścia strumyka Sępolno do Odry, drugą na wysokości fortu. Celem tej inwestycji było zalanie jak największej częsci przedpola.
W latach 70 i 80 - tych XVIII wieku w celu polepszenia warunków obronnych szańca, wybudowano w jego pobliżu most zwodzony oraz szereg tam, śluz i wałów przeciwpowodziowych służących do zalewania przedpola. W latach późniejszych oraz po zdobyciu twierdzy Głogów przez Francuzów w 1806 r. nie modernizowano szańca.
Kolejna przebudowa szańca miała miejsce w 1830 r. Od tego czasu przybrał nazwę fortu. Wybudowano w nim owalny plac z okalającymi go magazynami i koszarami.W skład fortu Gwiaździstego wchodzi dzieło obronne blokhauz kolejowy zabezpieczający wjazd linii kolejowej w obręb fortyfikacji. W takim stanie dotrwał do czasu likwidacji twierdzy w 1903 r. Po raz ostatni został użyty zgodnie ze swoim przeznaczeniem przez wojska niemieckie podczas walk o miasto w 1945 r. kiedy fort uczyniono silnym punktem oporu. Obecnie ocalały blok koszarowo magazynowy pełni funkcję magazynów.

Zmiana bryły zewnętrznej (zniszczenia, przebudowa, remonty itp.):

Pierwotny Szaniec Gwiaździsty (Ster Schanze) powstały w latach wojen śląskich miał plan przypominający widok gwiazdy. Modernizacja szańca w 1741 roku nadała mu charakter bastionowy. Ostateczny kształt nadała mu przebudowa z lata 1747 - 49 zaprojektowana przez Gerharda Corneliusa Walravego. Dawny magazym prowiantu zastąpiono kazamatą na ok. 200 żołnierzy. Fort połączono z miastem a w szańcu wybudowano tunele kontrminowe. W latach 70 i 80-tych XVIII w. wybudowano most zwodzony szereg tam oraz śluz i wałów służących do zalewania przedpola. Ostatnia przebudowa miała miejsce w 1830 r. kiedy powstał półkolisty plac broni z okalającymi go magazynami i koszarami. W tej formie dotrwał do likidacji twierdzy w 1903 r.

Uwagi różne:

Wpisany do rejestru zabytków w dniu 31. 07. 2008 r pod nr A/148.
W związku z ustawą z dn, 24. 07. 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz.U. nr 96, poz. 603) oraz w związku z wykonywaniem przepisów rozporządzenia Ministra Kultury z dn. 14. 05. 2004 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. nr 124, poz. 1305) z dniem 31. 07. 2008 r. zabytek został przeniesiony do księgi rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego pod numer A/148.
Pozostaje na liście zabytkowych obiektów fortyfikacyjnych skupionych w dolinie Odry.
W planie miejscowym Starego Miasta z 1999 r.obiekt zlokalizowany jest na terenach oznaczonych symbolami 99 BS/ZP i 92ZLP. Nie jest oznaczony w rysunku planu jako obiekt wpisany do rejestru zabytków.
2) dla terenu oznaczonego symbolem 99 BS/ZP należy przewidzieć funkcję zieleni parkowej wg standardów określonych w § 14, przy czym dla obiektów fortecznych należy przewidzieć funkcje usług publicznych i komercyjnych, a ich odbudowa może być prowadzona po uprzednim uzyskaniu opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
3) Należy dążyć do usunięcia obiektów gospodarczych i technicznych degradujących środowisko kulturowe lub do ich przebudowy.
92 ZLP
1. Utrzymuje się tereny istniejących parków leśnych, oznaczone w rysunku planu symbolami 87 - 94 ZLP.
2. W granicach terenów, o których mowa w ust.1 przyjmuje się następujące ustalenia:
1) zakazuje się lokalizowania obiektów kubaturowych za wyjątkiem obiektów małej architektury, bądź obiektów powiązanych funkcjonalnie z budowlami podziemnymi oraz fortyfikacjami, znajdującymi się na tym terenie, należy utrzymywać i konserwować istniejące relikty budowlane naziemne i podziemne oraz elementy małej architektury i rzeźby,
2) dopuszcza się lokalizację urządzeń rekreacyjnych,
3) należy lokalizować ciągi piesze oraz ścieżki rowerowe, w sposób niekolidujący z głównymi ciągami pieszymi oraz wyznaczyć bezkolizyjne przejścia pieszo - rowerowe zgodnie z oznaczeniem strefy ich lokalizacji na rysunku planu,
4) należy utrzymywać i konserwować zieleń zgodnie z wymogami sztuki ogrodowej, powstałe ubytki należy uzupełniać gatunkami zgodnymi z istniejącym siedliskiem, po uprzednim uzyskaniu zezwolenia Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody.

Bibliografia:

1. Julius Blaschke - przetłumaczon na język polski historia Głogowa - "Geschichte der Stadt Glogau und des Glogaues Landes" - Glogau 1913 r.
2. S. Barski - Wydawnictwo Fortyfikacje na Ziemi Lubuskiej- "Szańce i Forty Głogowa" - Zielona Góra 1995 r.
3. Janusz Chutkowski - "Dzieje Głogowa" - Legnica 1991 r.
4. Rafael Rokaszewicz - " Fort Gwiaździsty" - Encyklopedia Ziemi Głogowskiej - zeszyt 39
5. W. Eckert - "Twierdza Głogów w procesie rozwoju nowożytnej sztuki fortyfikacyjnej" od XVIII do XX w. Zielona Góra 1992.
5. Wikipedia 2010 r.

 

Źródła ikonograficzne:

1. Mapy i zdjęcie lotnicze Głogowa z lutego 1945 r. - wydane przez Herder Institut Marburg w 1996 r.
2. Ikonografia współczesna ze zbiorów Rafaela Rokaszewicza

 

Opracowanie karty ewidencyjnej:

tekst: Rafael Rokaszewicz, Bogdan Samorek
zdjęcia: Rafael Rokaszewicz
plany i rysunki: Bogdan Samorek
opracowanie strony internetowej: Leszek Nowicki

 

Miejsce przechowywania negatywów:

1. Własność prywatna Rafaela Rokaszewicza

 

Data założenia karty:

03.08.2012r.